شناسایی معیارهای عام شکل گیری بافت های روستایی درایران

شناسایی معیارهای عام شکل گیری بافت های روستایی درایران

 

بنیاد مسکن انقلاب اسلامی

شرکت مهندسین مشاور مآب

نویسندگان :

رضا احمدیان

حمید محمدی ماکرانی

سیروس موسوی

 

 

 

چکیده

بافت کالبدی روستاها علاوه بر دخالت مستقیم افراد جامعه از عوامل محیطی نیز تأثیر می پذیرند. شدت تأثیرگذاری این عوامل گاه بواسطه توانایی های انسانی کاهش می یابد ولی همواره تأثیرات خود را بر شکل بندی کالبد و سازمان فضایی روستا حفظ می کند. بنابراین خصوصیات کالبدی روستاها تحت تأثیر دو گروه کلی عوامل مرتبط با محیط یا طبیعت و انسان شکل می گیرد. بافت های روستایی حاوی اطلاعات مفیدی برای ارزیابی میزان تأثیرپذیری فرایند شکل گیری و توسعه طبیعی کالبد روستاها از عوامل مختلف محیطی ـ اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی ـ فرهنگی هستندکه در بسیاری از روستاهای کشورنیزحضورو تداوم دارند.این مقاله با هدف شناسایی الگوهای شکل گیری و تکامل بافت های روستایی کشور متاثر از عوامل مذکور است.

 

مقدمه

روستاها به واسطه کارکرد اساسی خود که تأمین کننده بسیاری از نیازهای زیستی، سکونتی و اقتصادی جامعه روستایی هستند، از خصیصه پویایی و تغییر دایمی برخوردارند. پویایی روستاها در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و فضایی قابل بررسی و ملاحظه است. این خصیصه از پویایی افراد و گروه های جامعه روستایی برای اعمال نگرش ها و علایق خود در ساخت کالبدهای فعالیت و شکل دادن به فضای مورد استفاده و تصمیمات در حال تغییر آنها برای رویارویی با عوامل محدود کننده تمایلات خود در شکل دادن به کالبد و فضای روستا ناشی می شود. بنابراین پذیرش پویایی و تغییر دایمی برای جامعه انسانی موجب الزام به پذیرش تغییرات دایمی و پویایی روستا (در ابعاد مختلف آن) است.

بافت کالبدی روستاها علاوه بر دخالت مستقیم افراد جامعه از عوامل محیطی نیز تأثیر می پذیرند. شدت تأثیرگذاری این عوامل گاه بواسطه توانایی های انسانی کاهش می یابد ولی همواره تأثیرات خود را بر شکل بندی کالبد و سازمان فضایی روستا حفظ می کند. بنابراین خصوصیات کالبدی روستاها تحت تأثیر دو گروه کلی عوامل مرتبط با محیط یا طبیعت و انسان شکل می گیرد. روستاها تکامل و توسعه خود را طی دو فرایند مبتنی بر حرکت طبیعی یا ارگانیک و برنامه ریزی از پیش اندیشیده شده دنبال می کنند. در شکل نخست، روستاها براساس تعامل بین عوامل طبیعی و انسانی شکل می گیرند و تکامل می یابند. در این شکل گرچه برنامه ای شبیه آنچه در دوره معاصر در ادبیات برنامه ریزی روستایی درک می شود، وجود ندارد ولی انسانها براساس تجربه و خرد جمعی ، روستاها را به گونه ای که نیازهای آنها را تأمین  سازد، شکل می دهند. در مقابل حرکت تکاملی روستاها براساس برنامه ریزی اقتدارگرایانه، دارای تفاوت هایی اساسی با الگوی تکامل طبیعی است. در الگوی مبتنی بر برنامه ریزی، توسعه روستاها مبتنی بر شناخت نیازها، رعایت کمیات مطلوب فضایی برای تأمین نیازها، جامع نگری شرایط و نیازها و نگرش به آینده روستاها انجام  می شود. مهمترین تفاوت دو الگوی توسعه روستاها در استفاده از کمیات مطلوب فضایی است که عمدتاً نتیجه تلاش برنامه ریزان شهری برای هدایت منطقی و مطلوب توسعه شهری است. استفاده از این کمیات گرچه می تواند به تأمین  نیازهای روستاها کمک نماید ولی گاه در نقطه مقابل خواست و تمایل اجتماعی روستاییان و شرایط مطلوب زیست محیطی روستاها قرار می گیرد.

امروزه طرح هادی روستایی مهمترین ابزار مدیریت توسعه روستایی در ایران است. این طرح ها عمدتاً جنبه های کالبدی روستاها را مورد توجه قرار می دهند و بخش عمده قابل اجرا یا اجرا شده طرح های هادی روستاهای کشور نیز جنبه کالبدی دارند. گرچه در مورد سایر نیازهای روستاها نیز برنامه هایی تعیین می شود ولی کمتر اجرا می شوند. طرح هادی روستایی برگرفته از الگوی طرح هادی و جامع شهری است که دارای سابقه ای طولانی در ایران هستند. دخالت شهرسازان و افراد مرتبط با مباحث برنامه ریزی شهری در تهیه طرح هادی روستایی نیز بر غلبه رویکرد طرح های هادی و جامع شهری بر طرح های هادی روستایی افزوده است. به گونه ای که تلاش اندکی برای تعدیل رویکردهای پیش بینی و برآورد نیازها، طرح ریزی کالبدی، کمیات فضایی یا سرانه ها در طرح های هادی روستایی انجام می شود. این مساله سبب بروز مشکلاتی در هدایت توسعه روستاهای کشور شده است که ضرورت تعدیل روش در برنامه ریزی روستایی را مطرح ساخته است. طرح این ضرورت ، ریشه در تفاوت های بین شهرها و روستاها در زمینه نیازهای فضایی، شرایط اجتماعی، زیست محیطی و تعاملات بین جوامع انسانی و محیط های طبیعی تحت تصرف آنها دارد. بنابراین استفاده از شرایط و مقتضیات روستاها برای برنامه ریزی آنها ضرورتی است که در فرایند و رویکرد تهیه طرح هادی روستایی تاکنون فراموش مانده است. استفاده طرح هادی از الگوها و کمیات مطلوب رایج در برنامه ریزی های شهری که در نتیجه تجربه آنها در محیط های شهری بسط یافته اند، نشانی از این فراموشی است.

بافت های روستایی حاوی اطلاعات مفیدی برای ارزیابی میزان تأثیرپذیری فرایند شکل گیری و توسعه طبیعی کالبد روستاها از عوامل مختلف محیطی ـ اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی ـ فرهنگی هستندکه در بسیاری از روستاهای کشورنیزحضورو تداوم دارند. تا به امروز بافت های مسکونی روستاها، عمدتاً در انطباق با خصوصیات محلی همان روستاها شکل می گرفتند، استفاده از مصالح ساختمانی مناسب در اقلیم مختلف سرد و معتدل و گرم برای مقابله با مشکلات آب و هوایی، تبعیت ازمنابع آب ( چشمه، قنات، آب انبار ) در تمرکز مراکز عملکردی مختلف، میل به تمرکز در زمینهای نامناسب برای کشاورزی در روستاهایی که کشاورزی گسترش بیشتری دارد، ساخت واحدهای مسکونی دو طبقه و محدود شدن وسعت حیاط در روستاهای شیب دار دامنه‏ای، نمونه‏هایی محدود ولی شایع از تاثیرپذیری خصوصیات کالبدی روستاها از عوامل مختلف محلی در کشور است. این واقعیات بهترین راهنما برای تعیین ضوابط مطلوب برنامه ریزی کالبدی روستاهاست. شناخت این واقعیات و استخراج قانونمندیهای مرتبط با آنها و پردازش یافته های بدست آمده به عنوان اصولی کلی در کنار اصول شهرسازانه و معمارانه برای توسعه کالبدی روستاها، سبب پرورش ضوابطی مطلوب برای هدایت توسعه کالبدی روستاها می شود.

با درک این مسائل و ضرورت مصون ساختن برنامه‌ریز ی روستایی از اسلوب‌های برنامه‌ریزی صرف شهری، وبا هدف انطباق  مبانی و رویکردهای ذاتی روستاهابراساس ویژگی های   روستاها، تاکنون بررسی های مختلف و متعددی برای استخراج و کشف این الگوهای نسبتاً عام در شکل گیری و تکامل بافت های روستایی انجام شده است و نتایج قابل توجهی نیز بدست آمده است.

حاصل مطالعات انجام شده، شناسایی مجموعه ای از الگوهای عام تجربه شده در شکل گیری و توسعه کالبدی روستاهای کشور است که ساکنان در ساخت و توسعه کالبد روستای خود بکار گرفته اند. بسیاری از این الگوها نتیجه وجود یک عامل قوی اثرگذار در روستا است. عوامل اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی ـ فرهنگی جزء مهمترین عوامل موثر در شکل گیری الگوهای بافت روستایی محسوب می شوند که بیشترین تنوع الگوهای بافت روستایی موجود را بوجود آورده‏اند. بطور قطع و یقین نمی توان بین این عوامل از نظر میزان تاثیرگذاری آنها در شکل‏گیری الگوها، ارزش‏گذاری مشخصی انجام داد. اهمیت و قدرت تاثیرگذاری هریک از این عوامل در تک تک روستاها، بطور مناسب تری قابل اولویت‏بندی است.

طرح مطالعاتی "بافت شناسی روستایی کشور" از جمله طرح هایی است که با هدف شناسایی الگوهای شکل گیری و تکامل بافت های کالبدی روستایی کشوربا نظارت حوزه معاونت عمران روستایی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی طی سال های 1378 الی 1384 توسط شرکت مهندسین مشاورمآب انجام شده است. این طرح وضعیت کالبدی  32 روستای نمونه در سراسر کشور را مورد بررسی تفصیلی قرار داد و آثار تأثیرات عوامل مختلف محیطی، اقتصادی و اجتماعی را در شکل‌گیری و خصوصیات کالبدی روستاها را شناسایی کرده است. حاصل این بررسی ها شناخت قانونمندی‌های بومی در چهار حوزه شبکه دسترسی، نظام محلات و مراکز محلات، الگوی معماری و ساخت مسکن و نظام کاربری زمین با توجه به مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی، محیطی، اقتصادی و اجتماعی است.

 

1-روش تحقیق

طرح مطالعاتی "بافت شناسی روستایی کشور" متناسب با ماهیت آن در چارچوب در زمزه تحقیقات کاربردی محسوب می‌شود که از  روش اسنادی و میدانی (پیمایشی) برای گردآوری داده‌های مورد نیاز استفاده کرده است. مطالعات اسنادی به تبعیت از هدف طرح به بررسی مطالعات انجام شده در رابطه با موضوع طرح، استخراج و گردآوری اطلاعات روش‌شناختی، نتایج و تحلیل‌های طرح‌های پیشین برای پرهیز از دوباره کاری و تکمیل مطالعات گذشته، تعیین روش و فرایند نمونه‌گیری و تعیین موقعیت جغرافیایی روستاهای نمونه اختصاص یافته است. در مطالعات میدانی که متعاقب مطالعات اسنادی صورت گرفته، 32 روستای نمونه از بین حدود 500 روستای جامعه آماری دارای شرایط انتخاب به عنوان نمونه بصورت تفصیلی مورد بررسی قرار گرفتند و برای هریک از آنها بر اساس نیاز طرح تک نگاری‌هایی کاربردی تهیه و تنظیم شده است.

انتخاب روستاهای نمونه از اقدامات مهم در مرحله مطالعات اسنادی بود که بخش زیادی از زمان طرح را بخود اختصاص داده است. نمونه‌گیری نیازمند استفاده از معیارهایی برای گزینش روستاهای واجد شرایط بود که بتوانند نماینده جامعه آماری باشند و تعمیم نتایج بدست آمده از بررسی آنها به کل روستاهای جامعه آماری اصلی امکان‌پذیر باشد. تعدد روستاها از یکطرف و پراکندگی آنها در کستره وسیع کشوری از طرف دیگر ایجاب می‌کرد که روش نمونه گیری مناسبی برای طرح انتخاب شود. در این طرح روش‌های نمونه‌گیری احتمالی برای برآورد حجم مطلوب جامعه نمونه و روش‌ ترکیبی خوشه‌ای و قضاوت کارشناسی برای انتخاب روستاهای نمونه از بین جامعه آماری   مناسب تشخیص داده شدند. بر اساس روش تعیین حجم نمونه از کل 500 روستای دارای طرح هادی مصوب در کشور که جامعه آماری اصلی را تشکیل می‌دادند، تعداد 32 روستا به عنوان جامعه نمونه تعیین شد.

در مرحله بعد برای توزیع مناسب جامعه نمونه در سطح کشور با استفاده از تجربیات مطالعاتی گذشته از خصیصه محیطی روستاها بویژه خصوصیات اب و هوایی آنها برای خوشه بندی جامعه آماری اصلی و نمونه استفاده شد. در روستاها نقش عوامل محیط به دلیل پائین بودن سطح تکنیکی جامعه برای تعدیل شرایط سخت محیطی و هماهنگی هدفمند بافت کالبدی از شرایط محیطی، بیشتر از سایر عوامل اقتصادی و اجتماعی است. به علاوه در بیشتر مطالعاتی که پیش از این برای شناسایی معماری و خصوصیات کالبدی شهرها و روستاها، انجام شده، معیارهای اقلیمی به دلیل تاثیرات قاطعی که در شکل گیری و تکامل طبیعی و بدون برنامه ریزی بافت های کالبدی روستاها دارند، مناسب ترین معیار تشخیص داده شده و مورد استفاده قرار گرفته‌است. بر این اساس برای خوشه بندی روستاها، الگوهای پهنه بندی اقلیمی گوناگونی مورد بررسی قرار گرفتند که الگوی مورد استفاده کسمایی در مطالعات معماری و اقلیم خود برای تأمین اهداف طرح مناسب‌تر تشخیص داده شد. این الگو نیز برای بهینه سازی مورد   تعدیل قرار گرفت و پس از روی هم گذاشتن نقشه های هم دما و هم باران کشور بر روی نقشه های پهنه بندی اقلیمی کسمایی 4 پهنه اصلی و 14 پهنه فرعی مشخص شد و روستاهای هدف در 14 خوشه منطبق با پهنه‌های فرعی اقلیمی سازماندهی شدند.

در روش نمونه‌گیری خوشه‌ای تعداد روستاهای نمونه در هر خوشه متناسب با نسبت مساحت و تعداد روستاهای هر پهنه اقلیمی به کل مساحت و تعداد روستاهای دارای طرح هادی کشور تعیین شد. بر اساس محاسبات 4 پهنه اصلی کوهستانی 9/50 درصد، گرم و خشک 3/38 درصد، خزری 8/8 درصد و اقلیم گرم و مرطوب 2 درصد روستاهای دارای طرح هادی را در بر می‏گرفتند. تعداد روستاهای نمونه در هر پهنه نیز بر این اساس شامل 14 روستا در پهنه اقلیمی گرم و خشک، 12 روستا در پهنه کوهستانی، 4 روستا در پهنه خزری و 2 روستای در پهنه گرم و مرطوب است.

پس از تعیین سهمیه هر پهنه اقلیمی از کل جامعه نمونه، روستاهای مناسب بر اساس معیارهایی شامل خصوصیات طبیعی ( دشت، ساحل، کوهپایه و کوهستان )، خصوصیات اشتغال و اقتصاد (کشاورزی، صنعت و خدمات)، جمعیت (بالای هزارنفر) ، قدمت (حداقل بالای 50 سال ) فراهم بودن اطلاعات ( داشتن سند مصوب طرح هادی ) انتخاب شده اند.

پس از پایان مطالعات میدانی نتایج بدست آمده شامل تأثیر عوامل محیطی، اقتصادی و اجتماعی در شکل‌گیری، خصوصیات و تکامل شبکه دسترسی، نظام محلات، نظام کاربری زمین و الگوی مسکن روستاها به عنوان عناصر مهم بافت کالبدی روستایی تنظیم شد.

 

2-روستاهای نمونه

روستاهای نمونه طرح شامل 32 روستا در 14 خوشه منطبق بر پهنه‌های اقلیمی است. این روستاها از بین حدود 500 روستای دارای طرح هادی روستایی مصوب در سراسر کشور به روش خوشه‌ای و بر اساس معیارهایی مشخص انتخاب شدند. پراکندگی استانی این روستاها و موقعیت آنها در پهنه‌های اقلیمی در جدول (1 )ارائه شده اند.


جدول (1) : فهرست روستاهای نمونه طرح بافت شناسی روستایی کشور

ردیف

نام روستا

شهرستان

استان

پهنه اصلی اقلیمی

1

آرتیمان

تویسرکان

همدان

کوهستانی

2

ازدارتپه

گنبد

گلستان

کوهستانی

3

اسفندآباد

ابرکوه

یزد

گرم و خشک

4

بانوج

داراب

فارس

گرم و خشک

5

بمپور

ایرانشهر

سیستان وبلوچستان

گرم و خشک

6

بندرطاهری

کنگان

بوشهر

گرم و مرطوب

7

ترک آباد

اردکان

یزد

گرم و خشک

8

خامسان

سنندج

کردستان

کوهستانی

9

درجزین

سمنان

سمنان

گرم و خشک

10

دستک

آستانه

گیلان

معتدل و مرطوب

11

دنگ سرک

نکاء

مازندران

معتدل و مرطوب

12

ده لر

کنگاور

کرمانشاه

کوهستانی

13

ذاکرکندی

هشت رود

آذربایجان شرقی

کوهستانی

14

زیارت

گرگان

گلستان

کوهستانی

15

سراب ننیز

دوگنبدان

کهکیلویه وبویراحمد

گرم و خشک

16

سعیدی

شوش

خوزستان

گرم و خشک

17

سلطان آباد

رامهرمز

خوزستان

گرم و خشک

18

شنبه

دشتی

بوشهر

گرم و خشک

19

شهریار

لردگان

چهارمحال و بختیاری

کوهستانی

20

فهرج

یزد

یزد

گرم و خشک

21

قانقرمه

گرگان

گلستان

معتدل و مرطوب

22

قلعه سفید

نجف آباد

اصفهان

کوهستانی

23

قنات‏غستان

کرمان

کرمان

کوهستانی

24

قوژد

گناباد

خراسان

گرم و خشک

25

کردیچال

چالوس

مازندران

کوهستانی

26

گل

بجنورد

خراسان

کوهستانی

27

گنگچین

ارومیه

آذربایجان غربی

کوهستانی

28

لافت

قشم

هرمزگان

گرم و مرطوب

29

لزور

ساوجبلاغ

تهران

کوهستانی

30

مایوان

قوچان

خراسان

کوهستانی

31

مرادلو

مشکین شهر

اردبیل

کوهستانی

32

ونایی

بروجرد

لرستان

کوهستانی

 

3-خصوصیات کالبدی مورد مطالعه

خصوصیات کالبدی روستا شامل مجموعه ابعاد فیزیکی و قابل مشاهده و اندازه گیری بافت روستاهاست که نتیجه دخالت عوامل تأثیر گذار طبیعی و انسانی در فضایی تعاملی است. در این تحقیق چهار شاخص کالبدی روستاها شاما نظام کاربری زمین، الگو و سازمان شبکه معابر، الگوی معماری و ساخت و ساز و نظام شکل‌گیری محله‌ها و مکانیابی مراکز محلات مورد توجه قرار میگیرد. اهمیت بررسی این خصوصیات عمدتآ از اهمیت آنها در مطالعات طرح هادی روستایی و تأثیر این خصوصیات در حیات روستاها و روستائیان ناشی میشود. در الگوی کنونی طرح هادی روستایی، تلاش برنامه‌ریزان طرح‌ها بیشتر بر این حوزه‌ها متمرکز است و عمده برنامه‌ریزی‌ها و پیشنهادات مشاوران در این طرح‌ها نیز در این حوزه‌هاست. به علاوه بیشترین تغییرات ناشی از اجرای طرح‌های هادی نیز در حوزه‌های کالبدی یاد شده انجام می‌شوند. در طرح بافت شناسی روستایی کشور نیز بر این بخش از خصوصیات کالبدی روستاها تمرکز شده است.

 

4-عوامل مؤثر درشکل گیری خصوصیات کالبدی روستاها

مجموعه خصوصیات کالبدی یادشده در روستاهای کشور متأثر از مجموعه‌ای از عوامل گوناگون محیطی، اجتماعی و اقتصادی است که هر یک با شدت و ضعفی متفاوت از این عوامل تأثیر می‌پذیرند. با وجود دشواری های متعدد،درخصوص ارائه نظامی یکسان از تأثیر گذاری عوامل و تأثیر پذیر خصوصیات بافت کالبدی روستاها، می‌توان سه گروه عوامل طبعی، اجتماعی و اقتصادی را با در بر گرفتن عوامل  متنوع فرعی را برای تشریح فرایند شکل‌گیری و تکامل خصوصیات کالبدی روستاها از یکدیگر تفکیک کرد. در ادامه عوامل گوناگون تحت پوشش هر یک از گروه‌های یاد شده معرفی می ‌شوند.

الف)عوامل طبیعی: این عوامل در ارتباط با محیط طبیعی در روستاها هستند و جامعه روستایی دارای کنترل بسیار کمی بر آنها هستند. در این بحث طبیعیت شامل زمین، هوا و آب است و عوامل نشأت گرفته از این محیط‌ها به عنوان عوامل طبیعی یا محیطی تلقی میشوند. عوامل و عناصر آب و هوایی، شکل و ناهمواری زمین، الگوی شبکه آب‌های سطحی و وضعیت رطوبت و بارندگی و اشکال آن، وضعیت پراکندگی منابع آب سطحی و الگوی دسترسی به منابع آب زیر زمینی برخی از عوامل محیطی و طبیعی مؤثر در وضعیت کالبدی روستاهاست.

ب)عوامل اجتماعی: اجتماع انسانی در هر سکونتگاهی چه بر اساس دیدگاه‌های تجربی و چه بر اساس برنامه‌ریزی‌های جدید، در بر خورد با محیط و تدمین نیازهای خود در محیط دارای تمایلات و علایقی است که آنچه میسازد نتیجه تقابل علایق فردی و اجتماعی با محدودیت‌ها یا تسهیلات محیط طبیعی است. در روستاها نیز جامعه روستایی برای استفاده از زمین، ایجاد شبکه معابر، مکانی یابی کاربری‌های مختلف، ساخت و ساز از تسهیلات محیط استفاده و محدودیت‌های آن را تحمل می‌کنند یا برطرف می‌سازند. عوامل اجتماعی به برخی خصوصیات فکری، فرهنگی، آدابی و عرفی جامعه انسانی اشاره دارد که در فرایند شکا‌گیری و تکامل خصوصیات کالبدی روستا مؤثر هستند. بطور خاص، قومیت و روابط خویشاوندی، دین و مذهب، پایگاه اجتماعی، فرهنگ زندگی و میزان دانایی از زمره عووامل اجتماعی هستند که در این تحقیق مورد توجه بودند.

ج)عوامل اقتصادی: اقتصاد فردی و اجتماعی بخشی از خصایص اجتماعی هستند که عمدتاً با روحیات و خصوصیات فردی و اجتماعی در ارتباطند. این خصوصیات به دلیل وجوه تمایز زیاد با سایر عوامل اجتماعی نیطر خصوصیات مذهبی، عرفی و آدابی افراد قابل تفکیک در یک گروه مشخص هستند. جایگاه عوامل اقتصادی از شفافیت عوامل طبیعی نسبت به عوامل اجتماعی برخوردار نیستند. در این تحقیق وضعیت درآمدی، نوع فعالیت تولیدی و خدماتی، نوع شغل و منابع اقتصادی در دسترس از زمره عوامل مورد توجه بودند.

در این تحقیق تأکیدی بر یک گروه خاص از عوامل طبیعی، اجتماعی و اقتصادی نیست و استفاده از معیارهای اقلیمی در تعین جامعه نمونه تنها به دلیل وجود اطلاعات کافی از پهنه‌های اقلیمی در کشور و ارتباط تنگاتنگ این عوامل و بسیاری از ابعاد کالبدی روستاها بخصوص، جهت گیری واحدهای مسکونی و شبکه معابر، نوع مصالح ساختمانی مورد استفاده و روش ایجاد تهویه در مساکن است. به علاوه در انتخاب روستاهای نمونه با استفاده از معیارهایی مرتبط با عوامل مورد نظر استخراج قانونمندی‌ها ی مرتبط با سایر عوامل غیر طبیعی در کالبد روستاها تا حدودی تضمین گردید.

 

5-قانونمندی‌های کالبدی روستایی

روستاهای کشور در فرایند رشد و توسعه طبیعی، بر خلاف آنچه در اثر اندیشه طرح‌های هادی روستایی رایج شده، مبتنی بر نظم خاصی است که از دانایی و آگاهی جامعه روستایی کشور نسبت به توان خود و ظرفیت‌های محیط در بر گیر نده خود سرچشمه می‌گیرد. روستاهای کشور در فرایندی تعاملی با حضور بازیگرانی چون تمایلات، علایق و اهداف جامعه از یکطرف و نیروهای محیطی ( تسهیل‌گر یا محدود کننده ) از سوی دیگر شکل گرفته اند. بررسی نتایج این تعامل در روستاها بیانگر قوانین و روابطی کلی بین شکل گیری و تکامل خصوصیات کالبدی روستاها و عوامل طبیعی، اجتماعی و اقتصادی است که شناخت انها می‌تواند در طرح‌های هادی سبب کاهش مغایرت‌های برنامه‌های پیشنهادی این طرح‌ها با تمایلات و خواست های جامعه و ظرفیت‌های محیطی روستاها باشد. این قانونمندی‌ها در کنار ضوابط و مقررات برگرفته از رویکردهای جدید برنامه‌ریزی سکونتگاه‌ها می‌توانند منجر به تولید ضوابط و اصولی هماهنگ تر با خصوصیات روستایی کشور در تهیه طرح هادی روستایی شود. در ادامه مهمترین یافته‌های طرح مطالعات بافت شناسی روستایی کشور که در بیشترین روستاها مشاهده شده اند به تفکیک چهار خصیصه اصلی کالبدی روستاها شامل الگوی کاربری زمین، نظام محله‌بندی و مراکز محلات، الگوی شبکه معابر و الگوی معماری و ساخت و ساز روستایی ارائه می شو‌د. با توجه به گنجایش مقاله حاضر و گستردگی نتایج طرح بافت شناسی روستایی کشور غالباً به قانونمندی هایی اشاره می شود که می توانند راهنمایی برای طرح های هادی روستایی باشند.

 

1-5-معیارهای ‌های مرتبط با الگوی کاربری زمین

کاربری زمین بیانگر نحوه استفاده از زمین در روستا برای تأمین نیازهای جامعه است که با اهداف و رعایت شرایطی خاص انجام میشود. محدودیت زمین در روستا از یکطرف و اهمیت حیاتی آن در روستا از طرف دیگر سبب اهمیت یافتن بررسی نحوه استفاده زمین در روستاها بر اساس نگرش و خرد جامعه روستایی به این محدودیت‌ها و نیازها و نیز تعامل جامعه با خصوصیات محیط طبیعی و تمایلات اقتصادی میشود. نظام کاربری زمین بیانگر معیارهای مکانیابی کاربری‌ها، تعیین جهات و محل توسعه‌ کالبدی و میزان زمین مورد استفاده برای کاربری‌ها مختلف با توجه به محدودیت و ارزش تولیدی زمین در روستاهاست.

نحوه استفاده از زمین در روستاها ،تابع عوامل مختلفی است که با شدت و ضعف گوناگون بر رفتار و توان جامعه برای مکان یابی کاربری‌های مختلف و وسعت زمین مورد استفاده، تأثیر می‌گذارند. محدودیت‌های محیطی بخصوص شکل و ناهمواری زمین و ارزش تولیدی زمین و محدودیت آن مهمترین عوامل تأثیر گذار در فرایند کاربرد زمین در روستاهاست. بااین  وجود وضعیت این قانونمندی در روستاهای مختلف یکسان نیست. بررسی روستاهای نمونه در طرح بافت شناسی روستایی نشان داد که استفاده از زمین در روستاها هدفمند و با در نظر گر فتن محدودیت‌ها و تسهیلات محیطی، اقتصادی و اجتماعی بوده است. مهمترین یافته‌های این طرح در زمینه شکل گیری الگوی کاربری زمین در تعامل با نیروهای تسهیل‌گر یا محدود کننده طبیعت اقتصادی و اجتماعی در ادامه تشریح می شوند.جدول شماره (2 نیز به اختصار برخی از  این قانونمندی ها را ارائه میکند.

 

1-1-5-تأثیر شرایط اقلیمی نامناسب بر تعدد کاربری مذهبی

در روستای لزور (تهران) علیرغم اینکه یک مسجد و حسینیه بزرگ در مرکز روستا وجود دارد، برای دسترسی آسان و سریع به نمازخانه‎ در فصول سرد، 11 نمازخانه با فاصله‎ای کم از یکدیگر ساخته شده است. در روستای ونایی (لرستان) نیز علاوه بر مسجد اصلی، چهار نمازخانه کوچک در بافت قدیم روستا احداث گردیده است.

2-1-5-مکان‎گزینی کاربریهای بهداشتی در ارتباط با منابع آب

در اسفندآباد (یزد)، مایوان، قوژد و گل (خراسان)، سراب ننیز (کهگیلویه و بویراحمد)، دهلر (کرمانشاه)، آرتیمان (همدان)، ترک‎آباد (یزد)، گنگچین (آذربایجان‎غربی)، لزور (تهران)، قنات غستان (کرمان) و ونایی (لرستان)، مساجد و در مسجدو سایر مکان های آئینی، حمام عمومی و غسالخانه جهت دسترسی به آب در مجاورت و در مسیر قنات مکان‎گزینی شده‎اند.

3-1-5-تأثیر پایداری زمین در مکان گزینی کاربریهای زمین

یکی از دلایل مکان‎گزینی کاربریها در برخی از روستاها، سیل‎گیر نبودن زمین است و طبعاً کاربری مورد نظر در مکانی استقرار می‎یابد که امکان خطر بروز سیل منتفی باشد (قوژد (خراسان))

4-1-5-نقش راههای دسترسی در مکان یابی کاربری های تجاری

راههای بین منطقه‎ای، بین شهری و یا بین روستایی که از میان و یا از مجاورت بافت کالبدی روستا عبور می‎کنند، عموماً موجب جذب و استقرار واحدهای تجاری می‎گردند (بندرطاهری (بوشهر)، قانقرمه (گلستان) و سلطان ‎آباد (خوزستان)، دستک (گیلان)، ازدار تپه (گلستان)، قوژد (خراسان)، قلعه‎سفید (اصفهان)، قنات غستان (کرمان)، گل و مایوان (خراسان) و خامسان (کردستان).

5-1-5-تمایل کاربری های عمومی به استقرار در زمین های هموار

در روستاهای کوهستانی خصوصاً روستاهایی که دارای شیب تند ‎هستند برخی از کاربریها به ویژه کاربریهایی عمومی در اراضی مسطح و هموار استقرار می یابند ( روستاهای سراب ننیز (کهگیلویه و بویراحمد)، شهریار (چهارمحال و بختیاری)، لزور (تهران)، کردیچال (مازندران) ،ذاکرکندی (آذربایجان شرقی)، دهلر (کرمانشاه) و گل (خرا

/ 5 نظر / 505 بازدید
روح الله

سلام با تشکر فراوان از شما خانوم پریسا دشتبری من از تحقیق شما برای درس جامعه شناسی روستایی استفاده کردم و استادم پسندیدنن مرسی

[اوغ]

[شکست]

[عصبانی][عصبانی]

rasoul

واقعا عالی بود.....موفق باشین